साम्बपञ्चाशिका

साम्बपञ्चाशिका

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

उपक्रमः

शब्दार्थत्वविवर्तमानपरमज्योतीरुचो गोपते-

रुद्गीथोऽभ्युदितः पुरोऽरुणतया यस्य त्रयीमण्डलम् ।

भाव्यद्वर्णपदक्रमेरिततमस्सप्तस्वराश्वैर्वियद्-

विद्यास्यन्दनमुन्नयन्निव नमस्तस्मै परब्रह्मणे ॥ १॥

स्तोत्रम्

ओमित्यन्तर्नदति नियतं यः प्रतिप्राणि शब्दो

वाणी यस्मात्प्रसरति परा शब्दतन्मात्रगर्भा ।

प्राणापानौ वहति च समौ यो मिथो ग्राससक्तौ

देहस्थं तं सपदि परमादित्यमाद्यं प्रपद्ये ॥ २॥

यस्त्वक्चक्षुश्श्रवणरसनाघ्राणपाण्यङ्घ्रिवाणी-

पायूपस्थस्थितिरपि मनोबुद्ध्यहङ्कारमूर्तिः ।

तिष्ठत्यन्तर्बहिरपि जगद्भासयन्द्वादशात्मा

मार्तण्डं तं सकलकरणाधारमेकं प्रपद्ये ॥ ३॥

या सा मित्रावरुणसदनादुच्चरन्ती त्रिषष्टिं

वर्णानत्र प्रकटकरणैः प्राणसङ्गात्प्रसूतान् ।

तां पश्यन्तीं प्रथममुदितां मध्यमां बुद्धिसंस्थां

वाचं वक्त्रे करणविशदां वैखरीं च प्रपद्ये ॥ ४॥

ऊर्ध्वाधःस्थान्यतनुभुवनान्यन्तरा सन्निविष्टा

नानानाडिप्रसवगहना सर्वभूतान्तरस्था ।

प्राणापानग्रसननिरतैः प्राप्यते ब्रह्मनाडी

सा नश्श्वेता भवतु परमादित्यमूर्तिः प्रसन्ना ॥ ५॥

न ब्रह्माण्डव्यवहितपथा नातिशीतोष्णरूपा

नो वा नक्तन्दिवगममिताऽतापनीयापराहुः ।

वैकुण्ठीया तनुरिव रवे राजते मण्डलस्था

सा नश्श्वेता भवतु परमादित्यमूर्तिः प्रसन्ना ॥ ६॥

यत्रारूढं त्रिगुणवपुषि ब्रह्म तद्बिन्दुरूपं

योगीन्द्राणां यदपि परमं भाति निर्वाणमार्गः ।

त्रय्याधारः प्रणव इति यन्मण्डलं चण्डरश्मे-

रन्तस्सूक्ष्मं बहिरपि बृहन्मुक्तयेऽहं प्रपन्नः ॥ ७॥

यस्मिन्सोमः सुरपितृनरैरन्वहं पीयमानः

क्षीणः क्षीणः प्रविशति यतो वर्धते चापि भूयः ।

यस्मिन्वेदा मधुनि सरघाकारवद्भान्ति चाग्रे

तच्चण्डांशोरमितममृतं मण्डलस्थं प्रपद्ये ॥ ८॥

ऐन्द्रीमाशां पृथुकवपुषा पूरयित्वा क्रमेण

क्रान्ताः सप्त प्रकटहरिणा येन पादेन लोकाः ।

कृत्वा ध्वान्तं विगलितबलिव्यक्ति पाताललीनं

विश्वालोकस्स जयति रविः सत्त्वमेवोर्ध्वरश्मिः ॥ ९॥

ध्यात्वा ब्रह्म प्रथममतनु प्राणमूले नदन्तं

दृष्ट्वा चान्तः प्रणवमुखरं व्याहृतीः सम्यगुक्त्वा ।

यत्तद्वेदे तदिति सवितुर्ब्रह्मणोक्तं वरेण्यं

तद्भर्गाख्यं किमपि परमं धामगर्भं प्रपद्ये ॥ १०॥

त्वां स्तोष्यामि स्तुतिभिरिति मे यस्तु भेदग्रहोऽयं

सैवाविद्या तदपि सुतरां तद्विनाशाय युक्तः ।

स्तौम्येवाहं त्रिविधमुदितं स्थूलसूक्ष्मं परं वा

विद्योपायः पर इति बुधैर्गीयते खल्वविद्या ॥ ११॥

योऽनाद्यन्तोऽप्यतनुरगुणोऽणोरणीयान्महीया-

न्विश्वाकारः सगुण इति वा कल्पनाकल्पिताङ्गः ।

नानाभूतप्रकृतिविकृतीर्दर्शयन्भाति यो वा

तस्मै तस्मै भवतु परमादित्य नित्यं नमस्ते ॥ १२॥

तत्त्वाख्याने त्वयि मुनिजना नेति नेति ब्रुवन्तः

श्रान्ताः सम्यक्त्वमिति न च तैरीदृशो वेति चोक्तः ।

तस्मात्तुभ्यं नम इति वचोमात्रमेवास्मि वच्मि

प्रायो यस्मात्प्रसरतितरां भारती ज्ञानगर्भा ॥ १३॥

सर्वाङ्गीणस्सकलवपुषामन्तरे योऽन्तरात्मा

तिष्ठन्काष्ठे दहन इव नो दृश्यसे युक्तिशून्यैः ।

यश्च प्राणारणिषु नियतैर्मथ्यमानासु सद्भि-

र्दृश्यं ज्योतिर्भवसि परमादित्य तस्मै नमस्ते ॥ १४॥

स्तोता स्तुत्यः स्तुतिरिति भवान्कर्तृकर्मक्रियात्मा

क्रीडत्येकस्तव नुतिविधावस्वतन्त्रस्ततोऽहम् ।

यद्वा वच्मि प्रणयसुभगं गोपते तच्च तथ्यं

त्वत्तो ह्यन्यत्किमिव जगतां विद्यते तन्मृषा स्यात् ॥ १५॥

ज्ञानं नान्तःकरणरहितं विद्यतेऽस्मद्विधानां

त्वं चात्यन्तं सकलकरणागोचरत्वादचिन्त्यः ।

ध्यानातीतस्त्वमिति न विना भक्तियोगेन लभ्य-

स्तस्माद्भक्तिं शरणममृतप्राप्तयेऽहं प्रपन्नः ॥ १६॥

हार्दं हन्ति प्रथममुदिता या तमस्संश्रितानां

सत्त्वोद्रेकात्तदनु च रजः कर्मयोगक्रमेण ।

स्वभ्यस्ता च प्रथयतितरां सत्त्वमेव प्रपन्ना

निर्वाणाय व्रजति शमिनां तेऽर्क भक्तिस्त्रयीव ॥ १७॥

तामासाद्य श्रियमिव गृहे कामधेनुं प्रवासे

ध्वान्ते भातिं धृतिमिव वने योजने ब्रह्मनाडिम् ।

नावं चास्मिन्विषमविषयग्राहसंसारसिन्धौ

गच्छेयं ते परमममृतं यन्न शीतं न चोष्णम् ॥ १८॥

अग्नीषोमावखिलजगतः कारणं तौ मयूखैः

सर्गादाने सृजसि भगवन्ह्रासवृद्धिक्रमेण ।

तावेवान्तर्विषुवति समौ जुह्वतामात्मवह्नौ

द्वावप्यस्तं नयसि युगपन्मुक्तये भक्तिभाजाम् ॥ १९॥

स्थूलत्वं ते प्रकृतिगहनं नैव लक्ष्यं ह्यनन्तं

सूक्ष्मत्वं वा तदपि सदसद्व्यक्त्यभावादचिन्त्यम् ।

ध्यायामीत्थं कथमविदितं त्वामनाद्यन्तमन्त-

स्तस्मादर्क प्रणियिनि मयि स्वात्मनैव प्रसीद ॥ २०॥

यत्तद्वेद्यं किमपि परमं शब्दतत्त्वं त्वमन्त-

स्तत्सद्व्यक्तिं जिगमिषु शनैर्लाति मात्राकलाः खे ।

अव्यक्तेन प्रणववपुषा बिन्दुनादोदितं स-

च्छब्दब्रह्मोच्चरति करणव्यञ्जितं वाचकं ते ॥ २१॥

प्रातस्सन्ध्यारुणकिरणभागृङ्मयं राजसं यन्-

मध्ये चापि ज्वलदिव यजुः शुक्लभास्सात्त्विकं वा ।

सायं सामास्तमितकिरणं यत्तमोल्लासिरूपं

साह्नस्सर्गस्थितिलयविधावाकृतिस्ते त्रयीव ॥ २२॥

ये पातालोदधिमुनिनगद्वीपलोकाधिबीज-

च्छन्दोभूतस्वरमुखनदत्सप्तसप्तिं प्रपन्नाः ।

ये चैकाश्वं निरवयववाग्भावमात्राधिरूढं

ते त्वामेव स्वरगुणकलावर्जितं यान्त्यनश्वम् ॥ २३॥

दिव्यं ज्योतिस्सलिलपवनैः पूरयित्वा त्रिलोकी-

मेकीभूतं पुनरपि च तत्सारमादाय गोभिः ।

अन्तर्लीनो विशसि वसुधां तद्गतः सूयसेऽन्नं

तच्च प्राणांस्त्वमिति जगतां प्राणभृत्सूर्य आत्मा ॥ २४॥

अग्नीषोमौ प्रकृतिपुरुषौ बिन्दुनादौ च नित्यौ

प्राणापानावपि दिननिशे ये च सत्यानृते द्वे ।

धर्माधर्मौ सदसदुभयं योऽन्तरावेश्य योगी

वर्तेतात्मन्युपरतमतिर्निर्गुणं त्वां विशेत्सः ॥ २५॥

गर्भाधानप्रसवविधये सुप्तयोरिन्दुभासा

सापत्न्येनाभिमुखमिव खे कान्तयोर्मध्यसंस्थः ।

द्यावापृथ्व्योर्वदनकमले गोमुखैर्बोधयित्वा

पर्यायेणापिबसि भगवन्षड्रसास्वादलोलः ॥ २६॥

सोमं पूर्णामृतमिव चरुं तेजसा साधयित्वा

कृत्वा तेनानलमुखजगत्तर्पणं वैश्वदेवम् ।

आमावस्यं विधसमिव खे तत्कलाशेषमश्न-

न्ब्रह्माण्डान्तर्गृहपतिरिव स्वात्मयागं करोषि ॥ २७॥

कृत्वा नक्तन्दिनमिव जगद्बीजमाव्यक्तिकं यत्-

तत्रैवान्तर्दिनकर तथा ब्राह्ममन्यत्ततोऽल्पम् ।

दैवं पित्र्यं क्रमपरिगतं मानुषं चाल्पमल्पं

कुर्वन्कुर्वन्कलयसि जगत्पञ्चधावर्तनाभिः ॥ २८॥

तत्त्वालोके तपन सुदिने ये परं सम्प्रबुद्धा

ये वा चित्तोपशमरजनीयोगनिद्रामुपेताः ।

तेऽहोरात्रोपरमपरमानन्दसन्ध्यासु सौरं

भित्त्वा ज्योतिःपरमपरमं यान्ति निर्वाणसंज्ञम् ॥ २९॥

आ ब्रह्मेदं नवमिव जगज्जङ्गमस्थावरान्तं

सर्गे सर्गे विसृजसि रवे गोभिरुद्रिक्तसोमैः ।

दीप्तैः प्रत्याहरसि च लये तद्यथायोनि भूयः

सर्गान्तादौ प्रकटविभवां दर्शयन् रश्मिलीलाम् ॥ ३०॥

श्रित्वा नित्योपचितमुचितं ब्रह्मतेजःप्रकाशं

रूपं सर्गस्थितिलयमुचा सर्वभूतेषु मध्ये ।

अन्तेवासिष्विव सुगुरुणा यः परोक्षः प्रकृत्या

प्रत्यक्षोऽसौ जगति भवता दर्शितः स्वात्मनात्मा ॥ ३१॥

लोकाः सर्वे वपुषि नियतं ते स्थितिस्त्वं च तेषा-

मेकैकस्मिन्युगपदगुणो विश्वहेतोर्गुणीव ।

इत्थम्भूते भवति भगवन्न त्वदन्योऽस्मि सत्यं

किं तु ज्ञस्त्वं परमपुरुषोऽहं प्रकृत्यैव चाज्ञः ॥ ३२॥

सङ्कल्पेच्छाद्यखिलकरणप्राणवाण्यो वरेण्याः

सम्पन्ना मे त्वदभिनवनाज्जन्म चेदं शरण्यम् ।

मन्ये चास्तं जिगमिषु शनैः पुण्यपापद्वयं तद्-

भक्तिश्रद्धे तव चरणयोरन्यथा नो भवेताम् ॥ ३३॥

सत्यं भूयो जननमरणे त्वत्प्रपन्नेषु न स्त-

स्तत्राप्येकं तव नुतिफलं जन्म याचे तदित्थम् ।

त्रैलोक्येशः शम इव परः पुण्यकायोऽप्ययोनिः

संसाराब्धौ प्लव इव जगत्तारणाय स्थिरः स्याम् ॥ ३४॥

सौषुम्णेन त्वममृतपथेनैत्य शीतांशुभावं

पुष्णास्यग्रे सुरनरपितॄञ्शान्तभाभिः कलाभिः ।

पश्चादम्भो विशसि विविधाश्चौषधीस्तद्गतोऽपि

प्रीणास्येवं त्रिभुवनमतस्ते जगन्मित्रतार्क ॥ ३५॥

मन्दाक्रान्ते तमसि भवता नाथ दोषावसाने

नान्तर्लीना मम मतिरियं गाढनिद्रां जहाति ।

तस्मादस्तङ्गमिततमसा पद्मिनीवात्मभासा

सौरीत्येषा दिनकर परं नीयतामाशु बोधम् ॥ ३६॥

येन ग्रासीकृतमिव जगत्सर्वमासीत्तदस्तं

ध्वान्तं नीत्वा पुनरपि विभो तद्दयाघ्रातचित्तः ।

धत्से नक्तन्दिनमपि गती शुक्लकृष्णे विभज्य

त्राता तस्माद्भव परिभवे दुष्कृते मेऽपि भानो ॥ ३७॥

आसंसारोपचितसदसत्कर्मबन्धाश्रिताना-

माधिव्याधिप्रजनमरणक्षुत्पिपासार्दितानाम् ।

मिथ्याज्ञानप्रबलतमसा नाथ चान्धीकृतानां

त्वं नस्त्राता भव करुणया यत्रतत्रस्थितानाम् ॥ ३८॥

सत्यासत्यस्खलितवचसां शौचलज्जोज्झिताना-

मज्ञानानामफलसफलप्रार्थनाकातराणाम् ।

सर्वावस्थास्वखिलविषयाभ्यस्तकौतूहलानां

त्वं नस्त्राता भव पितृतया भोगलोलार्भकाणाम् ॥ ३९॥

यावद्देहं जरयति जरा नान्तकादेत्य दूती

नो वा भीमस्त्रिफणभुजगाकारदुर्वारपाशः ।

गाढं कण्ठे लगति सहसा जीवितं लेलिहान-

स्तावद्भक्ताभयद सदयं श्रेयसे नः प्रसीद ॥ ४०॥

विश्वप्राणग्रसनरसनाटोपकोपप्रगल्भं

मृत्योर्वक्त्रं दहननयनोद्दामदंष्ट्राकरालम् ।

यावद्दृष्ट्वा व्रजति न भिया पञ्चतामेष काय-

स्तावन्नित्यामृतमय रवे पाहि नः कान्दिशीकान् ॥ ४१॥

शब्दाकारं वियदिव वपुस्ते यजुस्सामधाम्नः

सप्तच्छन्दांस्यपि च तुरगा ऋङ्मयं मण्डलं च ।

एवं सर्वश्रुतिमयतया मद्दयानुग्रहाद्वा

क्षिप्रं मत्तः कृपणकरुणाक्रन्दमाकर्णयेमम् ॥ ४२॥

नाशं नास्माच्चरणशरणा यान्त्यपि ग्रस्यमाना

देवैरित्थं सितमिव यशो दर्शयन्स्वं त्रिलोक्याम् ।

मन्ये सोमं क्षततनुममागर्भवृद्ध्या विवस्व-

ञ्शुक्लां छायां नयसि शनकैः स्वां सुषुम्णांशुभासा ॥ ४३॥

आस्तां जन्मप्रभृति भवतः सेवनं तद्धि लोके

वाच्यं केनापरिमितफलं भुक्तिमुक्तिप्रकारम् ।

ज्योतिर्मात्रं स्मृतिपथमितो जीवितान्तेऽपि भास्व-

न्निर्वाणाय प्रभवसि सतां तेन ते कः समोऽन्यः ॥ ४४॥

अप्रत्यक्षत्रिदशभजनाद्यत्परोक्षं फलं त-

त्पुंसां युक्तं भवति हि समं कारणेनैव कार्यम् ।

प्रत्यक्षस्त्वं सकलजगतां यत्समक्षं फलं मे

युष्मद्भक्तेः समुचितमतस्तत्तु याचे यथा त्वाम् ॥ ४५॥

ये चारोग्यं दिशति भगवान्सेवितोऽप्येवमाहु-

स्ते तत्त्वज्ञा जगति सुभगा भोगयोगप्रधानाः ।

भुक्तेर्मुक्तेरपि च जगतां यच्च पूर्णं सुखानां

तस्यान्योऽर्कादमृतवपुषः को हि नामास्तु दाता ॥ ४६॥

हित्वा हित्वा गुरुचपलतामप्यनेकान्निजार्था-

न्यैरेकार्थीकृतमिव भवत्सेवनं मत्प्रियार्थम् ।

तेषामिच्छाम्युपकृतिमहं स्वेन्द्रियाणां प्रियाणा-

मादौ तस्मान्मम दिनपते देहि तेभ्यः प्रसादम् ॥ ४७॥

किं तन्नामोच्चरति वचनं यस्य नोच्चारकस्त्वं

किं तद्वाच्यं सकलवचसां विश्वमूर्ते न यत्त्वम् ।

तस्मादुक्तं यदपि तदपि त्वन्नुतौ भक्तियोगा-

दस्माभिस्तद्भवतु भगवंस्त्वत्प्रसादेन धन्यम् ॥ ४८॥

या पन्थानं दिशति शिशिराद्युत्तरं देवयानं

या वा कृष्णं पितृपथमथो दक्षिणं प्रावृडाद्यम् ।

ताभ्यामन्या विषुवदभिजिन्मध्यमा कृत्यशून्या

धन्या काचित्प्रकृतिपुरुषावन्तरा मेऽस्तु वृत्तिः ॥ ४९॥

स्थित्वा किञ्चिन्मन इव पिबन्सेतुबन्धस्य मध्ये

प्राप्योपेयं ध्रुवपदमथो व्यक्तमुद्दाल्य तालु ।

सत्यादूर्ध्वं किमपि परमं व्योम सोमाग्निशून्यं

गच्छेयं त्वां सुरपितृगती चान्तरा ब्रह्मभूतः ॥ ५०॥

सर्वात्मत्वं सवितुरिति यो वाङ्मनःकायबुद्ध्या

रागद्वेषोपशमसमतायोगमेवारुरुक्षुः ।

धर्माधर्मग्रसनरशनामुक्तये युक्तियुक्तां

स श्रीसाम्बः स्तुतिमिति रवेः स्वप्रशान्तां चकार ॥ ५१॥

भक्तिश्रद्धाद्यखिलतरुणीवल्लभेनेदमुक्तं

श्रीसाम्बेन प्रकटगहनं स्तोत्रमध्यात्मगर्भम् ।

यः सावित्रं पठति नियतं स्वात्मवत्सर्वलोका-

न्पश्यन्सोऽन्ते व्रजति शुकवन्मण्डलं चण्डरश्मेः ॥ ५२॥

उपसंहारः

इति परमरहस्यश्लोकपञ्चाशदेषा

तपननवनपुण्या सागमब्रह्मचर्चा ।

हरतु दुरितमस्मद्वर्णिताकर्णिता वो

दिशतु च शुभसिद्धिं मातृवद्भक्तिभाजाम् ॥ ५३॥

इति साम्बप्रणीता साम्बपञ्चाशिका सम्पूर्णा ॥