अद्वैतशतकम्

प्रणम्य परमानन्दं

स्वात्मानं परमेश्वरम् ।

अद्वैतशतकं वक्ष्ये

सर्ववेदान्तसंग्रहम् ॥१॥

ज्ञप्तिरूपो महादेवो

स्वेच्छया देहमाविशन् ।

जीवात्मेति श्रुतौ प्रोक्तो

देहो मायेति संज्ञितः ॥२॥

तस्माद् दृश्यमयो देहो

देहि दृग् रूप उच्यते ।

एवं दृग् दृश्यरूपेण

संस्थितं भूतमण्डलम् ॥३॥

विना देहेन जीवात्मा

किञ्चित् कर्तुं न शक्तिमान् ।

विना जोवेन देहोऽपि

ज्ञातुं द्रष्टुं न शक्तिमान् ॥४॥

तस्मात्तादात्न्तसंबन्धं

प्राप्तो देहेन चेतनः ।

देहोहमिति निश्चित्य

कर्माणि कुरुते सदा ॥५॥

वपुश्चतुर्विधं प्रोक्तं

मनुष्याणां विवेकिनाम् ।

स्थूलं सूक्ष्मं कारणञ्च

सामान्यञ्चेति नामभिः ॥६॥

संसारार्णवमग्नानां

जन्तूनामविवेकिनाम् ।

सामान्यदेहरहितम्

त्रिविधं वपुरूच्यते ॥७॥

जागरे स्थूलदेहस्यात्

सूक्ष्मदेहः प्रकीर्तितः ।

स्वप्ने, सुषुप्तौ देहश्च

कारणाक्यः प्रकीर्तितः ॥८॥

दृश्यरूपमिदं सर्वं

देह इत्याभिधीयते ।

तत्रव्याप्तं परं ज्योति-

र्देहोति परिगीयते ॥९॥

अयं सामान्य देहस्यात्

मनुष्याणां विवेकिनाम् ।

सावस्था हि तुरोयारख्या

भुवनेषु सुदुर्लभा ॥१०॥

यदा सामन्यदेहेऽस्मिन्

स्थितिः पुंसाभिजायते ।

तदा योगीश्वरो वेदैः

परमात्मेति गीयते ॥११॥

यदा स्थूलादिदेहेषु

मनुष्याणां स्थितिर्भवेत् ।

जीवात्मेति तदा प्रोक्तः

सङ्कोचग्रहणाद् बुधैः ॥१२॥

अयं जीवो हि संसारे

सदाऽसारे परिभ्रमन् ।

लोकाल्लोकान्तरं गत्वा

गर्भपात्रं विशात्यसौ ॥१३॥

गत्वा गर्भगृहाद् भूयो

मानुषं लोकमाविशन् ।

पुत्रोऽयं मम भार्येयं

अस्मदीयमिदं धनम् ॥१४॥

इदं गोत्रमिदं मित्रं

अस्मदीयमिदं गृहम् ।

इयं माता मम पिता

जना एते ममारयः ॥१५॥

इति निश्चित्य जीवात्मा

रागदेषं दिने दिने ।

एतान् प्रति करोत्येव

स्वाज्ञानादेव केवलम् ॥१६॥

एकरूपस्य देवस्य

सर्वेषामन्तरात्मनः ।

व्योमवद् व्याप्तदेहस्य

बोधरूपस्य सर्वदा ॥१७॥

कुत्रचिद् दृश्यरूपस्य

मायादीनां परिग्रहात् ।

सर्वस्याधाररूपस्य

मेघाधीनां यथा नभः ॥१८॥

सच्चिदानन्दरूपस्य

ब्रह्मरुद्रादिकल्पनात् ।

विभागं कुरुते जीवः

स्वाऽज्ञानादेव केवलम् ॥१९॥

व्याप्तरूपस्य देवस्य

सङ्कोचं दुःखमेव हि ।

तदेव जीवः कुरुते

स्वाऽज्ञानादेव केवलम् ॥२०॥

अथ सत्यविहीनानां

कामिनां कामचारिणाम् ।

स्वधर्मविमुखानां च

संसर्गं कुरुते सदा ॥२१॥

पुनर्वश्यावशो स्थित्वा

तैस्सार्धं श्वखरागवत् ।

सर्वधर्मविनिर्मुक्तो

देहो ता एव सेवते ॥२२॥

आलापे हरिणाक्षीणां

दर्शनस्पर्शनादिषु ।

हासभावविलासेषु

मनः सम्यङ् निमज्जति ॥२३॥

विषयग्रहणाज्जन्तोः

प्रद्वेष उपजायते ।

मातरं पितरं पुत्रं

वृद्धञ्चान्यजनान् प्रति ॥२४॥

अलब्धविषयो जन्तुः

चिन्तया परितप्यते ।

शोकमोहभयक्ळेश-

क्रोधलोभाधियुक्तया ॥२५॥

लब्धे तु परमप्रीति

सौभाग्यशतसंयुतम् ।

अभिप्रायशतं ध्यात्वा

विषयेषु विषज्यते ॥२६॥

अलब्धविषये लब्धे

जन्तुः श्रेयो न लभ्यते ।

एवं विषयगर्तेषु

परिमज्जति मानवः ॥२७॥

सम्पाद्य मित्रं जीवात्मा

तेषां दुःखं दिने दिने ।

ममेति मन्यते नित्यं

जन्मान्तरकृताश्रुभात् ॥२८॥

प्रारब्धकर्मणां भुक्तिं

कुर्वन् देहि दिने दिने ।

पौरुषेण प्रयत्नेन

कर्माणि कुरुते सदा ॥२९॥

संसारे वर्तमानानां

पुंसां तेनैव हेतुना ।

श्रुभाश्रुभानि कर्माणि

द्विविधनीति सन्मतम् ॥३०॥

श्रुभाश्रुभानि कर्माणि

पौरुषाणि न चेद्यदि ।

वेदानां विधिवाक्यानां

व्यर्थत्वं भवति ध्रुवम् ॥३१॥

न हिंस्यात् सर्वभूतानि

न कुर्यादहितं सताम् ।

एवमादीनि वाक्यानि

व्यार्थन्येव विचारणे ॥३२॥

अन्यथा विधिवाक्यानि

प्रवर्तन्ते तु कं प्रति ।

जीवं प्रति प्रवृत्तिश्चेत्

सोऽपि कर्मवशानुगः ॥३३॥

कर्मानुसारि जीवश्च

कर्माण्येवानुवर्तते ।

तस्माद्धि कर्माणि क्षीणे

तस्य मृत्युर्भवेद् ध्रुवम् ॥३४॥

ये मूढा द्विविधं कर्म

नाङ्गीकुर्वन्ति मोहतः ।

तेषां हि मरणं मोक्षो

लोकायतिकवद्ध्रुवम् ॥३५॥

स्थूलदेहं गृहीत्वैवं

अनुभूय शुभाशुभम् ।

पौरुषं सूक्ष्मदेहेन

भोक्तुमारभते पुनः ॥३६॥

स्थूलदेहात् सूक्ष्मदेह-

व्यावृत्तिं मरणं स्मृतम् ।

जीवानां मृतिकालेऽस्मिन्

सूक्ष्मदेहः प्रकीर्तितः ॥३७॥

प्रारब्धकर्माणां नाशात्

उपभोगेन चेतनः ।

स्थूलदेहात् सूक्ष्मदेह-

व्यावृत्तिं कुरुतेऽवशः ॥३८॥

यथा स्वप्ने स्थूलदेहात्

सूक्ष्मदेहस्थितिर्भवेत् ।

मृतिकाले तथा पुसां

सूक्ष्मदेहस्थितिर्भवेत् ॥३९॥

यत् कर्म कुरुते स्वप्ने

सूक्ष्मदेहेन चेतनः ।

स्थूलदेहेन जीवात्मा

तदेव कुरुते तदा ॥४०॥

स्थूलदेहं विहयैवं

गृहीत्वा सूक्ष्मविग्रहम् ।

स्वर्गं वा नरकं वाऽपि

जीवात्मा परिगच्छति ॥४१॥

जीवात्मा पुण्यबाहुल्यात्

स्वर्गलोकं यथाक्रमम् ।

विकासयति भोगार्थं

स्वरूपे स्वेन चतेसा ॥४२॥

विशुद्धं ज्ञानमेवैकं

यथा स्वप्ने त्रिधा भवेत् ।

ग्राहकग्रहणाध्यैश्च

स्वर्गलोके तथा भवेत् ॥४३॥

यद्यत् स्वप्नप्रपञ्चस्य

चोपादानं स्वयं भवेत् ।

स्वर्गस्य नरकस्यैव

उपादानं स्वयं भवेत् ॥४४॥

जीवात्मा लिङ्गदेहेन

स्वर्गं नरकमेव वा ।

गत्वा मनोमयं पश्चा-

दनुभूय शुभाशुभम् ॥४५॥

प्रविश्य कारणं देहं

परिपूर्णं मनोमयम् ।

महत् सुखमवाप्नोति

परित्यज्य परिश्रमम् ॥४६॥

विहाय कारणं देहं

स्वात्मज्ञानमयाद्भुतम् ।

शुक्ळार्तेवे सुसंशुद्धे

गर्भपात्रे प्रबुद्धवान् ॥४७॥

पुनर्गर्भगृहाद्बुद्ध्वा

शुद्धशुक्ळार्तवं तदा ।

उपाधित्वेन संगृह्य

देहमेव किलेच्छति ॥४८॥

गर्भपात्रे स्थितं कुर्वन्

बह्वभद्रावहः पुमान् ।

मूर्च्छावस्थां गृहीत्वादौ

जन्मान्तरसुभाशुभात् ॥४९॥

प्रवाहतोऽनादिमयं

देहमेव पुनः पुनः ।

ध्यात्वा ध्यात्वा कालवशात्

देह एव प्रजायते ॥५०॥

उपाधित्वेन संगृह्य

स्थितश्शुक्ळार्तवं यदा ।

देहं विना स्थियस्यास्य

कथं ध्यानं भवेत्तदा ॥५१॥

बोधमात्रैकरूपस्य

देवस्यानन्दरूपिणः ।

स्वस्वरूपेऽपरिच्छेद्या

माया स्यात् पारमेश्वरी ॥५२॥

ज्ञप्तिरूपस्य देवस्य

ज्ञप्तिरूपोऽहमेव हि ।

इति ज्ञानविहीनस्य

बोधो मायेति कथ्यते ॥५३॥

एवं विचारणे माया

दैवीति परिकल्पिता ।

तया सङ्कोचमात्तस्य

बन्धोऽनादिरिहोच्यते ॥५४॥

अनाध्यन्तवती माया

स्थिता मायाविचारणे ।

चराचरमिदं विश्वं

तत्कार्यत्वात् तथा भवेत् ॥५५॥

अत एव हि देवस्य

सच्चिदानन्दरूपिणः ।

सप्तयोनिष्वहंभाव-

स्तत्र तत्र दृढं भवेत् ॥५६॥

लोकेषु वर्तमानानां

पुंसां तेन च हेतुना ।

देहं विनाप्यहङ्कारो

वर्तते वासनावशात् ॥५७॥

वृक्षबीजे यथा वृक्षो

स्थितश्शाखादिसंयुतः ।

तथाहमि स्थितो देहो

हस्तपादादिसंयुतः ॥५८॥

तस्माद् गर्भस्थितिं कुर्वन्

जीबोऽविद्यादिसंयुतः ।

अहङ्कारवशादेव

देह एव प्रजायते ॥५९॥

देहि सम्पूर्णदेहोऽसौ

जन्मान्तरशुभाशुभात् ।

पुनर्गर्भगृहाद् गत्वा

मूर्च्छामाप सुविस्मिताम् ॥६०॥

एवं देहत्रये कुर्वन्

स्थितिं देहि परिभ्रमन् ।

जीवात्मेतुच्यते सद्भिः

सर्ववेदान्तपारगैः ॥६१॥

एवं संसरतः पुंसः

स्वेनार्जितशुभाशुभात् ।

देशिकालोकनादेव

वैराग्यं जायते हृदि ॥६२॥

एवं वैराग्ययुक्तस्य

पुंसो हृदि निरन्तरम् ।

आविर्बभूव शुद्धात्मा

विचारस्सोयमीदृशः ॥६३॥

धनेन दुःखरोपेण

दुर्लभेनात्ममृत्युना ।

पुंसां का प्रीतिरेवस्यात्

पापरूपेण सर्वदा ॥६४॥

किं मे गेहेन किं भोगैः

किं धनईर्धनदैरपि ।

किं मित्रबान्धवईः कार्यं

सर्व कालवशादसत् ॥६५॥

किं स्त्रिया पापरूपिण्या

किं पुत्रैर्भन्दहेतुकैः ।

मृत्युना गृह्यमाणस्य

तैः किं कार्यं क्षणे क्षणे ॥६६॥

अतीता बहवः पुत्राः

दारा जन्मनि जन्मनि ।

प्रारब्धकर्मभोक्तृणां

पुंसां किमिह तैः फलम् ॥६७॥

भावेष्वरतियुक्तस्य

पुंसस्सत्यार्थभाषिणः ।

कोऽहं कथमिदञ्चेति

चिन्ता स्यात् सुव्हिशारदा ॥६८॥

सा चिन्ता देशिकं विप्रं

वेदशास्त्रागमान्वितम् ।

ब्रह्मज्ञानवतां पुंसां

वरं घटयति क्षणात् ॥६९॥

शक्तिपातपवित्रोऽयं

जीवात्मा गुरुविग्रहम् ।

दृष्ट्वा परवशो भूत्वा

नतिञ्चकै पुनः पुनः ॥७०॥

नत्वा देवं महात्मानं

देशिकं करुणामयम् ।

स्वस्वरूपं परिज्ञातुं

प्राञ्जलिस्तमभाषत ॥७१॥

स्वरूपं परमानन्दं

ज्ञातुभिच्छामि देशिक ।

संसाराब्धितितीर्षूणां

कर्णधारोऽसि देहिनाम् ॥७२॥

इति पृष्टो विरक्तेन

शिष्येण परमार्थवित् ।

स्वस्वरूपं पां ध्यायन्

देशिकस्तमभाषत ॥७३॥

यमाश्रित्य प्रवर्तन्ते

जनास्सर्वे निरन्तरम् ।

स्वरूपमिति तं विद्यात्

करणैश्चक्षुरादिभिः ॥७४॥

जाग्रत्‌काले यमाश्रित्य

स्थूलदेहः प्रबर्तते ।

सूक्ष्मदेहस्तथा स्वप्ने

स्वरूपं तं विदुर्बुधाः ॥७५॥

सुषूप्तौ तु यमाश्रित्य

भासते कारणं वपुः ।

स्वाज्ञानमयमव्यक्तं

स्वरूपमवधारय ॥७६॥

यो जाग्रदादिभेदेन

मिथ्यारूपेण भासते ।

तेषां द्रष्टृस्वरूपेण

स एव परमेश्वरः ॥७७॥

स एव त्वं शिवो विष्णु-

रग्निरिन्द्रचतुर्मुखः ।

स एव सूर्यस्सोमश्च

सः शास्ता स विनायकः ॥७८॥

वाणी श्रीगिरिजा दुर्गा

देवी चेत्यादिनामभिः ।

विभिद्य प्रोच्यते प्राज्ञै-

र्मतिभेदेन नान्यथा ॥७९॥

एकरूपं समाश्रित्य

सङ्कल्पञ्च विकल्पकम् ।

यदा करोत्यसौ देही

मन इत्युच्यते तदा ॥८०॥

संशयं परित्यज्य

रूपं प्रत्यवधारितः ।

यस्मिन् काले प्रत्यगात्मा

बुद्धिरित्युच्यते तदा ॥८१॥

यदाऽसौ स्वपरामर्शाद्

इदमित्थमिति स्फुटम् ।

रूपं प्रति विजानाति

तदाहङ्कारवान् भवेत् ॥८२॥

यदा हस्तः कर इति

बाहोः पर्याय एव हि ।

मनोबुद्धिरहङ्कार-

श्चित्तं चेति तथात्मनः ॥८३॥

यथावह्नोर्वर्तिभेदात्

इक्षोः पाकविशेषतः ।

नामरूपात्मको भेदः

स तथा जीवस्य नान्यथा ॥८४॥

यथा क्षीरे घृतं व्याप्त

तथ्या दृश्ये परः पुमान् ।

उपाधिभेदात् भेदस्स्यात्

तस्मादेकस्य नान्यथा ॥८५॥

एकरूपो महादेवः

सर्वभूतेष्ववस्थितः ।

एकरूपो महाकाशो

घटादिषु यथा स्थितः ॥८६॥

पृथक् पृथक् स्थितानाञ्च

देहानामविवादतः ।

पाणिपादादियुक्तानां

भेदो नास्ति विचारणे ॥८७॥

चराचरमिदं विश्वं

पञ्चभूतात्मकं स्मृतम् ।

देहानां पञ्चभूतानां

भेदो नास्ति तथास्थिते ॥८७॥

मृन्मयत्वाद् घटादीनां

यथा भेदो न विद्यते ।

पञ्चभूतात्मकत्वेन

देहानाञ्च तथैव च ॥८९॥

एवं विचारणे तात

नास्ति भेदः कदाचन ।

देहानां पञ्चभूतानां

जडानामाशुनाशिनाम् ॥९०॥

नवप्रदेशमात्रोऽयं

हस्तपादादिमानहम् ।

इति निश्चयवान् लोके

जीव इत्यभिधीयते ॥९१॥

सर्वत्र परिपूर्णोऽहं

अयं देहो समेति च ।

इति निश्चयवानन्तः

परमात्मेति कथ्यते ॥९२॥

एवं स्थिते न भेदस्स्यात्

जीवात्मपरमात्मनोः ।

तयोरभेद एव स्यात्

चित्स्वरूपाविशेषतः ॥१३॥

देहसाक्षी प्राण एव

इति चेत्तन्न संगतम् ।

सुषुप्तौ सर्वदेहानां

जडत्वादेव नान्यथा ॥१४॥

स्वव्यापारकृते प्राणो

देहोपरतिदर्शनात् ।

देहस्य कर्ता न प्राण

इत्येवमवधारय ॥९५॥

यच्चिन्त्यते भूपतिना

तत् कुर्वन्त्यनुजीविनः ।

तस्मात् प्राणो न कर्ता स्याद्

इति लोकेषु दर्शनात् ॥९६॥

देहत्रयसमुद्भूतां

वासनां संपरित्यजन् ।

परिगृह्य परं देहं

परिपूर्णं परो भव ॥९७॥

परिपूर्णमयं रूपं

परिगृह्य शुभशुभम् ।

नित्यनैमित्तिकं कर्म

सदा कुर्वन्न लित्यते ॥९८॥

कृतानि वाङ्‌ मनः कायै-

र्लोके कर्माणि जन्तुभिः ।

तोषामन्यतमत्वेन

कथं कर्ता भविष्यति ॥९९॥

सर्वत्रावस्थितं शान्तं

स्वस्वरूपाभिधं शिवम् ।

अनुभूय वपुस्त्यक्त्वा

ज्ञाप्तिमात्रमयो भव ॥१००॥